Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka w zakresie autyzmu i schorzeń pokrewnych skrót: WWR




      W momencie kiedy rodzice dowiadują się o niepełnosprawności swojego dziecka często są bezradni i potrzebują rożnego rodzaju pomocy. Bardzo istotne jest w tym momencie tzw. wczesne wspomaganie rozwoju dziecka. Jest to wielospecjalistyczne, kompleksowe i intensywne działanie mające na celu pobudzanie psychoruchowego i społecznego rozwoju dziecka od chwili wykrycia pierwszych sygnałów nieprawidłowego funkcjonowania do podjęcia nauki w szkole podstawowej (0-6 lat). Wczesna interwencja oznacza wszystkie realne poczynania, których celem jest stymulacja małego dziecka w zakresie kompensacji braków rozwojowych. Wczesna interwencja, to także przygotowanie rodziców i wychowawców do umiejętnego postępowania z dzieckiem. Podjęcie wczesnej interwencji jest możliwe tylko wtedy, jeżeli została podjęta wczesna diagnoza. Niestety w przypadku wielu zaburzeń rozwoju, nawet tych globalnych, diagnoza stawiana jest zazwyczaj dość późno, w wieku przedszkolnym, a nawet szkolnym, przy okazji badań klasyfikujących dzieci do różnego typu szkół lub przy okazji starania się o odroczenie szkolne.

Wczesna interwencja może pełnić następujące funkcje:

•     informacyjną - informuje o przebiegu rozwoju dziecka, o możliwościach wspierania rozwoju, o formach pomocy rodzinie;

•     diagnostyczną - rozpoznanie kliniczne, określenie poziomu funkcjonowania dziecka;

•     stymulacyjną - terapeutyczną, prowadzenie wieloprofilowego usprawniania dziecka z zaburzeniami rozwoju.

Celem oddziaływań jest jak najwcześniejsze wykrycie i zlikwidowanie bądź korygowanie zaobserwowanych u dziecka nieprawidłowości w rozwoju oraz odpowiednie dobranie ćwiczeń do jego indywidualnych potrzeb; zapobieganie nieprawidłowościom rozwojowym, które można określić w trakcie diagnozy funkcjonowania dziecka i warunków, w jakich się ono rozwija; ustalenie wieloprofilowego programu usprawniania dziecka z wielorakimi zaburzeniami; wczesna - kompleksowa profilaktyka niepełnosprawności, przygotowanie i pomoc rodzinom w rehabilitowaniu dziecka w domu oraz świadomym, prawidłowym pielęgnowaniu dziecka (profilaktyka); kształtowanie pozytywnych relacji rodzic-profesjonalista.

Zajęcia prowadzone są przez zespół specjalistów, posiadających przygotowanie do pracy z małymi dziećmi o zaburzonym rozwoju psychoruchowym: tyflopedagogik, surdopedagog, oligofrenopedagog, psycholog, logopeda, rehabilitant (w zależności od potrzeb).

Zadaniem takiego zespołu jest m.in. ustalenie kierunków i harmonogramu działań w zakresie wczesnego wspomagania i wsparcia rodziny dziecka, opracowanie indywidualnego programu terapii, koordynowanie działań specjalistów prowadzących zajęcia, analizowanie skuteczności udzielanej pomocy i ocenianie postępów dziecka.

O ile niektóre rodzaje schorzeń czy uszkodzeń upośledzających dalszy rozwój można stwierdzić już w pierwszych dniach (jak zespół Downa), tygodniach czy miesiącach życia dziecka, o tyle niektóre z nich w sposób pełny i charakterystyczny objawiają się dopiero w trzecim lub czwartym roku życia. Do tego czasu rozpoznanie może być dokonane i to z dużą ostrożnością, przez wyspecjalizowanych i doświadczonych diagnostów. Tak jest np. z autyzmem wczesnodziecięcym lub z zespołem Retta, które to schorzenia można znacznie wcześniej wychwycić i poddawać zindywidualizowanym programom interwencyjnym.

Brak wczesnej interwencji może poważnie utrudnić - opóźnić lub zniekształcić, a nawet uniemożliwić dalszy rozwój. Zbyt późne rozpoczęcie usprawniania dziecka może prowadzić do powstania i utrwalenia nieprawidłowych reakcji. Są one później trudne do wyeliminowania i powodują w konsekwencji opóźnienia w procesach terapii i edukacji.

 Główne zasady wczesnej terapii w pracy z dzieckiem to:

•     jak najwcześniej rozpocząć usprawnianie,

•     włączyć w proces rehabilitacji rodziców,

•     terapię realizować w naturalnym otoczeniu dziecka,

•     indywidualnie podchodzić do dziecka i jego rodziny.

 Podjęcie działań stymulujących dziecko we wczesnym etapie jego rozwoju uwarunkowane jest tym, iż:

•     rozwój przebiega bardzo dynamicznie, dzięki intensywnemu dojrzewaniu układu nerwowego, który ma duże możliwości adaptacyjne i kompensacyjne;

•     istnieje możliwość wyrównywania lub zahamowania zaburzeń czynności psychoruchowych dziecka;

•     brak jest zaburzeń wtórnych, mających podłoże w nawykach pojawiających się wraz z wiekiem, co często utrudnia terapię i edukację.

Brak wczesnego oddziaływania może opóźnić, utrudnić, lub nawet uniemożliwić rozwój dziecka. Zbyt późne podjęcie działań naprawczych często prowadzi do powstawania i utrwalania nieprawidłowych wzorców zachowań, które w późniejszym okresie jest ciężko wyeliminować i które ważą na funkcjonowaniu w środowisku. Kompleksowość oddziaływań na dziecko ( współpraca lekarzy, psychologów, pedagogów specjalnych, rehabilitantów, logopedów) zmierza w kierunku przygotowania dziecka do przyswajania wiedzy o otoczeniu.

Znaczenie wczesnej interwencji

Wczesna interwencja odgrywa istotne znaczenie:

•     Zmniejsza ryzyko opóźnień rozwojowych dziecka;

•     Spełnia funkcję leczniczą - umożliwia osiąganie w miarę normalnego procesu rozwoju i zapobiega pogłębieniu wad;

•     Zmniejsza skutki uboczne upośledzenia ciążącego na dziecku;

•     Jest efektywną metodą pomocy rodzicom w zakresie postępowania z dzieckiem upośledzonym;

•     Dostarcza informacji z zakresu diagnozy, przyczyn kalectwa, prognoz, wiedzy na temat normalnego rozwoju dziecka i jego stymulacji;

•     Umożliwia całej rodzinie przystosowanie się do nowej sytuacji związanej z obecnością i postępowaniem wobec dziecka upośledzonego.

Z psychologicznego punktu widzenia, argumentem uzasadniającym rangę wczesnej diagnozy i terapii jest szczególna gotowość każdego małego dziecka do uczenia się podstawowych umiejętności motorycznych, emocjonalnych i społecznych w wieku 0 - 6 lat. Wczesne zaniedbania w tym zakresie muszą zaowocować opóźnieniami, których w dalszych latach życia dziecka nie udaje się całkowicie nadrobić. Myślą przewodnią wczesnej interwencji jest plan kompleksowy, który jest ukierunkowany na dziecko jako pełną osobowość w jego środowisku. Bazuje na tym, co dziecko umie, pomaga mu rozwinąć jego własne możliwości oraz wyrabia wiarę we własne siły.

Zmaganie się z kalectwem, z jednej strony i pogodzenie się z nim z drugiej - jest dla rodziców ogromnym problemem. Wpływa to w znacznym stopniu na sposób traktowania dziecka. Wspólne życie z kalekim dzieckiem staje się zasadniczą treścią pracy rodziców - rewalidatorów. Ekspert w dziedzinie wczesnej interwencji jest towarzyszem rodziców w procesie zmagania się oraz pogodzenia z kalectwem. W związku z tym praca z dzieckiem w domu nabiera decydującego znaczenia. W szczególności jeśli mówimy o zagrożeniu następującymi dysfunkcjami rozwojowymi:

•     mózgowego porażenia dziecięcego i innych ograniczeń ruchowych;

•     zagrożenia upośledzeniem umysłowym o różnej genezie (genetycznej, uszkodzeń okołoporodowych, przewlekłych chorób dziecięcych, czynników środowiskowych);

•     zaburzeń zachowania (agresywności, nadpobudliwości psychoruchowej, nadmiernej lękliwości i innych);

•     zaburzeń po przewlekłych chorobach o podłożu bakteryjnym i wirusowym (stany po zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, zapaleniu mózgu);

•     zaburzenia narządów zmysłów (wzroku, słuchu, zaburzenia sprzężeń);

•     zaburzeń psychicznych;

•     rozległych zaburzeń rozwojowych (autystycznych i innych).

Wieloprofilowy program usprawniania powinien być jasno sformułowany, mieć ściśle określone zadania, cele do realizacji oraz zawierać procedurę ich wykonania. W programie usprawniania dokonywana jest ocena postępów dziecka, umieszczone są zadania, które będą wprowadzane, rozwijane, wzbogacane o nowe czynności. Na wstępie przedstawiony jest zwięźle powód, tło, nieodzowność każdego punktu działania. Za każdym razem, kiedy sporządzany jest plan rodzice-terapeuci mają możliwość wyboru zadań do wykonania - lepiej jest wybrać najważniejsze (dwa-trzy) zadania dotyczące danej sfery rozwoju, niż koncentrować się na wszystkich zadaniach. W programie umieszczony jest opis realizowanego zadania (procedura), przy czym zadania powinny być realne.

Realizacja programu z małym dzieckiem odbywa się w trakcie czynności pielęgnacyjnych, samoobsługowych, jak i w formie zabawowej. Wszystkie zabawy stymulują rozwój umiejętności komunikowania się, pogłębiają więzi społeczne, ćwiczą różnorodne funkcje zmysłowe: słyszenie, widzenie, powonienie, czucie. Zabawy mają jednocześnie dużą intensywność i charakter rozluźniający; motywują dzieci do dzielenia się, słuchania; rozwijają i kształcą spostrzegawczość, umiejętność reagowania i wyobraźnię. Stymulując umiejętność wyrażania się przez mowę, mimikę, gestykulację i motorykę, zawierają częste powtórzenia, co jest konieczne podczas wspólnej zabawy. Dziecko doświadcza w zabawie pewnej regularności, aby ćwiczyć i rozwijać swoje podstawowe sprawności. W trakcie wspólnych zabaw z dzieckiem wykorzystujemy elementy wielu metod terapeutycznych.

Metody pracy z małym dzieckiem

Do najczęściej stosowanych metod pracy z małym dzieckiem i jego rodziną możemy zaliczyć:

•     metodę ruchu rozwijającego W. Sherborne,

•     kontakt i komunikacja Ch. Knilla oraz programy aktywności M. CH. Knilla,

•     metodę odzwierciedlania zachowań dzieci i zabaw z wykorzystaniem materiałów nieustrukturyzowanych,

•     metodę NDT Bobach i Vojty,

•     metodę integracji sensorycznej,

•     metodę dobrego startu,

•     metodę E. Gruszczyk-Kolczyńskiej,

•     metody wspomagające porozumiewanie się: piktogramy, fonogesty, język Blissa,

•     behawioralne metody edukacji itp.

 

Podsumowując jest to bardzo ważny pierwszy najwcześniejszy

okres życia dziecka po diagnozie lekarskiej i stwierdzeniu jego niepełnosprawności. Należy jak najszerzej upowszechnić wczesne wspomaganie rozwoju najmłodszych dzieci i wszelkiego rodzaju metody pomagające dzieciom niepełnosprawnym w ich trudnościach.